Khu bảo tồn làng nhà sàn dân tộc sinh thái Thái
Hội cựu giáo chức phường Thanh Liệt, Hà Nội tổ chức buổi tham quan nhân ngày Nhà giáo Việt Nam 20/11/ 2026. Địa điểm đến là Khu bảo tồn làng nhà sàn dân tộc sinh thái Thái Hải, thường được gọi là làng du lịch Thái Hải. Khu bảo tồn này tọa lạc tại xã Thịnh Đức, thành phố Thái Nguyên, một trong những điểm sáng tiêu biểu nhất của du lịch cộng đồng Việt Nam trên bản đồ quốc tế.
Ngồi trên xe, nghe hướng dẫn viên du lịch giới thiệu, Thái Hải từng được Tổ chức Du lịch Thế giới (UN Tourism) vinh danh là “Làng du lịch tốt nhất thế giới” năm 2018, chúng tôi thấy rất vui và tò mò. Không biết nó khác gì với bản Lác và Lô Lô Chải? Ít ra thì đây cũng là sự công nhận quý giá cho nỗ lực bảo tồn văn hóa bản địa gắn liền với phát triển bền vững. Nhưng điều quan trọng nhất của mỗi chuyến đi là sự thụ cảm, cảm xúc, là sự gặp gỡ, giao lưu...
Hướng dẫn viên của khu bảo tồn là một cô gái người Tày gốc, vấn khăn mỏ quạ, vận áo chàm dài ngang bắp chân. Cô giới thiệu về địa điểm, lich sử hình thành khu bảo tồn, khoảng 25 ha, là “ngôi nhà chung” của 30 nhà sàn có tuổi đời hàng trăm năm nguyên bản (được chuyển dời công phu từ vùng ATK Định Hóa về đây). Không gian nơi đây là rừng núi, ngập tràn cây xanh, đồi chè, ao hồ mang lại bầu không khí trong lành, đậm chất bản làng miền núi phía Bắc.
Chúng tôi được dẫn qua một chiếc giếng làng “tụ thủy, tụ linh khí” rộng khoảng 2m để gột rửa “bụi trần”, thăm chiếc mõ đón khách của dân bản và đi qua cổng làng truyền thống gắn đầy vật trang trí, một phong tục độc đáo của người Tày nơi đây. Dừng lại ở một khoảng sân rộng, nơi dân làng tập trung lễ hội cầu mùa, lễ hội lồng tồng, lễ hội nàng Trăng… Đi thăm chợ truyền thống vùng cao, chợ là những chiếc lều nhỏ, thấp, một chái hoặc hai trái lợp tranh. Tôi cảm nhận được nhịp sống sinh hoạt mộc mạc, nơi bà con dân bản giao lưu gặp gỡ, trao đổi sản vật chính tay họ làm ra như các loại bánh truyền thống, trứng gà luộc, chè, mộc nhĩ, măng khô, miến, thổ cẩm… Du khách cứ việc cầm lấy hàng hóa, tiền trả ở chiếc hộp, bao nhiêu thì tùy tâm tùy ý.
Hồi còn quân ngũ, cách đây hơn 50 năm, có dịp đi vào các bản xa xôi hẻo lánh, tôi và đồng đội có dịp qua “chợ” kiểu này của người dân tộc. Cũng bắt gặp một số lán “chợ”, để nải chuối, bát nước chè, cái bánh và vải củ quả như khoai, sắn, củ mài... Không có người ngồi bán. Khách đi qua mua tùy ý trả tiền; hoặc đổi một vật gì ngang giá. Bữa nào có tiền chúng tôi lấy một vài thứ và để lại tiền, chặn vật gì đó bên trên để gió khỏi bay. Bữa nào không tiền, đặt một vài phong lương khô, vật đổi vật. Đồng bào thích nhất là được đổi lương khô hay những thứ gì đó của bộ đội. Cái thời mua bán này chắc không còn tồn tại ở đâu nữa! Bây giờ lại thấy tái hiện lại ở làng du lịch Thái Hải.
Điểm ấn tượng nhất ở bản du lịch Tày này là mô hình sinh hoạt cộng đồng độc đáo và nhân văn, là lối sống “cùng ăn, cùng làm, cùng chung một túi tiền” của gần 200 nhân khẩu dưới sự dẫn dắt của bà Hải, người sáng lập ra ngôi làng này. Tôi thấy làng có bóng dáng của cộng đồng/bộ lạc nguyên thủy. Tôi thấy bóng dáng của một xã hội hợp tác xã. Tôi thấy thấp thoáng cuộc sống của chủ nghĩa cộng sản lý tưởng. Sự gắn kết, đùm bọc và chân thành của người dân tộc Tày nơi đây tạo nên một “bản làng hạnh phúc” đúng nghĩa, mang lại cảm giác ấm áp, bình yên cho bất kỳ du khách nào ghé thăm.
Chúng tôi trao đổi với nhau, liệu một gia đình lớn nhiều thế hệ nào ở xã hội hiện đại làm được điều như Thái Hải không? Liệu một dòng họ đoàn kết nào trên thế giới làm được điều như Thái Hải? Thật sự tiền bạc, sự giàu có ở xã hội hiện đại không đem lại sự ấm áp, bình yên, hạnh phúc. Vì vậy không ít người hoài nghi cái mô hình này.
Chỉ biết tôi được trải nghiệm nét văn hóa sống động, không “sân khấu hóa”. Ở Thái Hải, không chỉ được ngắm nhìn những cái đã mất trong xã hội hiện tại (nhỏ nhất là chiếc cối xay thóc, cối giã gạo, gáo dừa, chum nước, lớn hơn là cuộc sống cộng đồng) mà tôi còn được hòa mình vào cuộc sống thực tế như hòa vào dòng người dân tộc già đến trẻ đi “ăn tập thể” trong cùng “một bếp ăn”. Không sang bằng bữa ăn của chúng tôi, nhưng vừa đủ dinh dưỡng. Được thưởng thức ẩm thực dân tộc đặc trưng như khâu nhục, xôi ngũ sắc, lợn quay, cá nướng... Được lắng nghe các làn điệu Then, đàn Tính mượt mà từ chính những người nông dân, nghệ nhân bản địa ở từng gia đình dưới nóc nhà sàn, sàn tre nứa truyền thống. Được trải nghiệm các hoạt động lao động như giã bánh dày, hái chè, làm bánh, đan giỏ; thưởng ba tuần trà nổi tiếng của Thái Nguyên ở một gia đình chuyên làm chè thủ công; được thưởng thức chén rượu nếp nồng nàn hương vị rừng núi ở một gia đình chuyên nấu rượu trong bản; ghé thăm các gia đình làm bánh khảo, bánh gai và thưởng thúc khi sản phẩm vừa hoàn thành; thăm các dịch vụ chăm sóc sức khỏe y học cổ truyền của một gia đình làm nghề thuốc… Rất tiếc là tôi không thấy một gia đình nào, một cô gái nào ở làng du lịch dệt thổ cẩm, điều tôi vẫn thường thấy ở các bản người dân tộc Tày!
Buổi trưa nghỉ một lát, một mình tôi lang thang đi khám phá những ngôi nhà sàn trong rừng tre, luồng, cọ, cây cỏ rậm rạp. Có những ngôi nhà nằm ngay bên con đường mòn, trước mặt hồ, ao ven đồi. Có những ngôi nhà heo hút hàng trăm bậc trên đỉnh đồi trùm trong các tầng tán cây.mòn... Điểm chung của những ngôi nhà sàn đều hàng trăm năm tuổi, hoàn toàn dựng theo phương pháp thủ công truyền thống. Nhà ít có 24 cột, nhà nhiều có tới 48 cột. Theo tôi được biết hệ thống cột không chỉ đóng vai trò chịu lực tránh ẩm ướt và thú dữ mà còn mang ý nghĩa tâm linh, triết lý và nhân sinh. Mỗi chiếc cột đều có vị trí, tên gọi và biểu tượng riêng, trong đó quan trọng nhất là chiếc cột cái.
Bên trong những ngôi nhà sàn, nhà nào cũng để bàn thờ trang trọng ở gian giữa. Trên bàn thờ thường có 3 bát hương. Bát giữa thờ thần linh. Bát bên phải thờ tổ tiên. Bát bên trái thờ bà Cô, ông Mãnh. Ở gian bếp đều có củi giữ lửa bếp nhà. Bếp đắp hình vuông (tượng trưng cho Âm) kết hợp với với khúc củi to âm ỉ cháy bên trong (tượng trưng cho Dương). Sự giao hòa này biểu trưng cho sự sinh sôi nảy nở; tượng trưng cho năng lượng ngôi nhà, xua đuổi tà ma và sự gắn kết của gia đình. Ngoài ra, trong nhà, nhà nào cũng trang trí thổ cẩm. Du khách đến nhà chiêm ngưỡng thấy được thế giới quan, tín ngưỡng và thẩm mỹ của người Tày. Những bức thổ cẩm ở đây mang một nét đẹp rất riêng. Gam chủ đạo là sắc chàm thâm trầm, gần gũi với thiên nhiên trái ngược hẳn với thổ cẩm người Mông và người Thái. Sự phối màu trên nền chàm như đỏ, vàng, trắng, xanh lá xuất hiện rất ít. Hoa văn chủ yếu là hình quả trám, hình răng cưa, sóng nước, hoa mai, ngôi sao, mặt trăng, biểu tượng cho sự hòa hợp với thiên nhiên và đất trời...
Hơn 4h điện thoại rung chuông. Ông bạn gọi tôi mau chóng về địa điểm tập kết. Tôi vội vàng quay trở lại bãi đỗ xe. Chỉ cách trung tâm Hà Nội khoảng 60–70 km và mất gần 2 giờ di chuyển qua tuyến cao tốc Hà Nội - Thái Nguyên, vậy mà nơi đây đã làm sống lại bao kỷ niệm những ngày đầu huấn luyện trong quân ngũ: Ăn cơm nếp cẩm, ở nhà sàn, lên rừng lấy măng nứa. Những ngày lên nương dỡ sắn. Những đêm lạnh thấu xương không ngủ. Và cả những đồng đội người Tày… Tôi biết trong đoàn có người không thích điểm du lịch này. Thái Hải chỉ là điểm đến cho những ai muốn tìm về thiên nhiên, những người nhiều tuổi muốn hoài niệm không gian yên bình để nhớ về quá khứ, các bạn trẻ muốn tìm hiểu văn hóa bản địa, hoặc các cơ quan, đoàn thể tổ chức chuyến đi “về nguồn” gắn kết tập thể. Trong phân khúc du lịch sinh thái – văn hóa cộng đồng, Thái Hải không đơn thuần là một địa điểm check-in “sống ảo”, mà là một “bảo tàng sống”, nơi các giá trị truyền thống được lưu giữ bằng cả trái tim và tình yêu bản sắc của cộng đồng người Tày. Đây chắc chắn là một chốn bình yên đáng để trải nghiệm ít nhất một lần trong đời.