Cuộc chiến không gian 2.0
Gần 7h sáng ngày 11/4 con gái từ Mỹ gọi về. Tôi vội bật chế độ video và thắc mắc không biết có việc gì lại gọi vào giờ này. Thì ra con gửi đường link, thông báo sự kiện truyền hình trực tiếp con tàu Orion trong chương trình Artemis 2 sắp trở về trái đất. Sự kiện này không chỉ thu hút người dân Mỹ, giới khoa học mà còn thu hút sự quan tâm của giới quan sát chính trị quốc tế.
Với tôi, người đã nhiều năm quan tâm về Quan hệ Quốc tế, từng tìm hiểu cuộc đua lên mặt trăng giữa hai siêu cường Liên Xô và Mỹ trong chiến tranh Lạnh từ cuối thập niên 1950 đến đầu thập niên 1970, nay lại bắt đầu “mục sở thị” một cuộc chạy đua mới giành ưu thế không gian mới giữa Mỹ và Trung Quốc, một siêu cường đang cố giữ vị thế số 1 với một siêu cường đầy tham vọng thay thế trật tự thống trị của Mỹ. Cuộc chiến giữa hai cường quốc này được các nhà quan sát quốc tế gọi là phiên bản Cuộc chiến không gian 2.0.
Phản ứng với sự kiện Sputnic 1 (vệ tinh nhân tạo đầu tiên trên thế giới do Liên Xô chế tạo và phóng lên không gian), Tổng thống JohnF. Kennedy phát động Chương trình Apollo (phiên bản Cuộc chiến không gian 1.0). Phản ứng với sự phát triển của Trung Quốc, chương trình lần này, Chương trình Artemis (phiên bản cuộc chiến không gian 2.0) do Tổng thống Donald Trump phát động vào tháng 12 năm 2017 trong nhiệm kỳ đầu. Nội dung Chương trình Artemis bao gồm những điểm gì?
Trong thần thoại Hy Lạp, Artemis là nữ thần Mặt Trăng. Bà là chị em song sinh với Apollo (vị thần Mặt Trời). Việc NASA đặt tên Artemis mang tính biểu tượng cao: Nếu như chương trình Apollo những năm 1960 - 1970 đã đưa những người đàn ông đầu tiên của Mỹ lên Mặt Trăng thế kỷ 20, thì Artemis được xem là những "người chị em" tiếp nối sứ mệnh đó trong thế kỷ 21.
Chương trình Artemis là một chiến dịch thám hiểm mặt trăng đa quốc gia do Cơ quan Hàng không và Vũ trụ Hoa Kỳ (NASA) dẫn đầu, với sự hợp tác của các đối tác quốc tế như châu Âu, Nhật Bản và Canada. Chương trình này cạnh tranh đối đầu với Chương trình Hằng Nga của Trung Quốc, bao gồm các thành phần công nghệ cốt lõi: Tàu vũ trụ Orion: Nơi phi hành đoàn sinh sống và làm việc trong không gian; Hệ thống Phóng Không gian: Tên lửa mạnh nhất thế giới hiện nay để đẩy tàu Orion ra khỏi quỹ đạo Trái Đất; Trạm Gateway: Một trạm vũ trụ nhỏ quay quanh Mặt Trăng, đóng vai trò như một "trạm trung chuyển" cho các phi hành gia trước khi đáp xuống bề mặt mặt trăng.
Mục đích sâu xa của chương trình Artemis không chỉ dừng lại ở việc cắm cờ hay để lại dấu chân như thời Apollo, Artemis mang những mục tiêu chiến lược và dài hạn là xây dựng sự hiện diện bền vững:
(i) Mục tiêu ngắn hạn là đưa con người trở lại Mặt Trăng vào năm 2028 (bao gồm việc đưa người phụ nữ đầu tiên và người da màu đầu tiên) để thiết lập một căn cứ lưu trú lâu dài;
(ii) Khai thác tài nguyên ngoài Trái Đất: Mặt Trăng chứa đựng những nguồn tài nguyên quý giá, đặc biệt là nước đá ở các hố đen vĩnh cửu tại cực Nam. Nước có thể được tách thành oxy để thở và hydro để làm nhiên liệu tên lửa. Đây là chìa khóa để con người không còn phụ thuộc hoàn toàn vào nguồn cung cấp từ Trái Đất;
(iii) Xây dựng "Bàn đạp" tới Sao Hỏa (Đây là mục đích cốt lõi nhất. NASA coi Mặt Trăng là một phòng thí nghiệm sống. Tất cả những công nghệ về hệ thống hỗ trợ sự sống, bảo vệ chống bức xạ và vận hành thiết bị trên địa hình khắc nghiệt sẽ được thử nghiệm tại đây;
(iv) Khẳng định vị thế và kinh tế không gian.
Ngoài ra Artemis còn nhằm thiết lập một khung pháp lý quốc tế (Hiệp định Artemis) về việc khai thác không gian hòa bình. Nó thúc đẩy nền kinh tế không gian mới, nơi một số công ty tư nhân Mỹ (như SpaceX hay Blue Origin) cùng tham gia vận chuyển và xây dựng hạ tầng, mở ra kỷ nguyên thương mại hóa vũ trụ.
Tôi còn nhớ, cuộc đua lên Mặt Trăng giữa Liên Xô và Hoa Kỳ vào cuối thập niên 1950 trước đây không chỉ là một cuộc cạnh tranh về khoa học kỹ thuật, mà còn là một cuộc đối đầu về ý thức hệ, tầm ảnh hưởng chính trị và sức mạnh quân sự trong thời kỳ Chiến tranh Lạnh.
Tiếng súng khởi đầu từ sự kiện Sputnik năm 1957 khi Liên Xô phóng thành công Sputnik 1, vệ tinh nhân tạo đầu tiên, gây chấn động nước Mỹ. Nước Mỹ không còn an toàn với hai đại dương bảo vệ là Thái Bình Dương và Đại Tây Dương. Người Mỹ bàng hoàng nhận thông tin trên, gọi đây là Sự kiện "Sputnik Crisis". Tiếp theo năm 1961 Yuri Gagarin trở thành người đầu tiên bay vào không gian. Liên Xô trở thành người đi tiên phong thám hiểm không gian vũ trụ và giành ưu thế phóng đầu đạn hạt nhân bằng tên lửa (trước là phương tiện máy bay).
Trong bối cảnh đó Tổng thống Hoa Kỳ John F. Kennedy đã tuyên bố trước Quốc hội Mỹ rằng Hoa Kỳ sẽ đưa người lên Mặt Trăng và trở về an toàn trước khi thập kỷ 1960 kết thúc. Cuộc chạy đua kéo dài hơn một thập kỷ. Cuộc đổi đầu đã đảo chiều vào giữa thập niên 1960 do một số yếu tố nội tại thuộc Liên Xô. Kế hoạch của Liên Xô bị trì trệ, phá hủy hy vọng đưa người lên Mặt Trăng trước Mỹ. Chương trình Apollo 11 (20/7/1969) của NASA đã đưa Neil Armstrong và Buzz Aldrin đặt chân lên Mặt Trăng.
Phiên bản 1.0 được coi là chiến thắng quyết định của người Mỹ trong cuộc đua giữa hai siêu cường trong trật tự hai cực Ianta. Việc làm chủ không gian được xem là bằng chứng cho sự ưu việt của hệ thống chính trị và trình độ khoa học của mỗi quốc gia. Cuộc đua đã thúc đẩy những tiến bộ vượt bậc về máy tính, vật liệu chịu nhiệt, viễn thông và y học không gian mà chúng ta đang hưởng lợi ngày nay.
Bước sang thế kỷ thứ 21 Trung Quốc phát triển trở thành một thách thức với Mỹ. Họ đã vươn lên trở thành một thế lực vũ trụ hàng đầu với những bước tiến thần tốc, đi sau nhưng đang dần bắt kịp và thậm chí dẫn đầu trong một số lĩnh vực cụ thể. Khác với cuộc đua mang tính đối đầu thời Chiến tranh Lạnh, chương trình của Trung Quốc được đánh giá là mang tính kế hoạch dài hạn và kiên định, chương trình của một quốc gia là công xưởng thế giới, thặng dư thương mại hơn một nghìn tỷ USD với dự trữ quốc gia lớn nhất thế giới.
Đầu tiên là Chương trình Thám hiểm Mặt Trăng (Hằng Nga). Đây là chương trình Trung Quốc đạt được nhiều "kỳ tích" nhất, khiến thế giới phải kinh ngạc. Với chương trình Hằng Nga 4 (2019), Trung Quốc trở thành quốc gia đầu tiên và duy nhất tính đến nay hạ cánh thành công tàu thăm dò xuống phía xa của Mặt Trăng (phía tối), nơi sóng vô tuyến từ Trái Đất không thể tới trực tiếp. Với chương trình Hằng Nga 5 (2020), Trung Quốc lấy thành công mẫu đất đá từ Mặt Trăng mang về Trái Đất, đưa Trung Quốc trở thành nước thứ ba làm được điều này (sau Mỹ và Liên Xô).
Đặc biệt là chương trình Hằng Nga 6 (2024), Trung Quốc Ghi dấu ấn lịch sử khi lần đầu tiên con người thu thập được mẫu vật từ phía xa của Mặt Trăng và đưa về Trái Đất an toàn. Các mẫu vật này hiện đang giúp các nhà khoa học giải mã sự khác biệt địa chất giữa hai mặt của mặt trăng. Và chương trình Hằng Nga 7 (Dự kiến 2026) sẽ được triển khai nhằm tìm kiếm nước đá tại cực Nam Mặt Trăng, một tài nguyên thiết yếu cho việc xây dựng trạm nghiên cứu lâu dài.
Trong khi Trạm Vũ trụ Quốc tế (ISS) đang dần lão hóa, Trung Quốc đã xây dựng thành công trạm vũ trụ riêng của mình, trạm vũ trụ Thiên cung. Họ đang hoàn thiện cấu trúc với 3 mô-đun chính (Thiên Hà, Vấn Thiên, Mộng Thiên). Thiên Cung trở thành một "phòng thí nghiệm bay" hiện đại nhất thế giới. Họ đã duy trì luân phiên các đội phi hành gia (Thần Châu) sống và làm việc liên tục trên trạm; đồng thời kéo theo một số nước châu Á tham gia.
Hơn thế Trung Quốc cũng bắt đầu chinh phục Sao Hỏa. Họ đã làm nên lịch sử khi ngay trong lần đầu tiên tới Sao Hỏa đã thực hiện thành công cả 3 bước: bay quanh quỹ đạo, hạ cánh và triển khai xe tự hành (Chúc Dung). Các sứ mệnh tiếp theo (Thiên Vấn 3 và 4) đang hướng tới việc lấy mẫu đất Sao Hỏa mang về và thám hiểm hệ thống các mặt trăng của Sao Mộc.
Có vẻ người Trung quốc đi nhanh hơn người Mỹ. Mục tiêu 2030 họ quyết định đưa người lên Mặt Trăng. Họ đã có kế hoạch đưa người và robot làm việc trong các hang động núi lửa để tránh bức xạ, xây dựng một số thành phố trong lòng Mặt Trăng. Người đứng đầu Chương trình Hằng Nga trả lời các phóng viên tại Bắc Kinh về mục tiêu của Chương trình Hằng Nga, ngoài những mục tiêu gần giống như của Mỹ ông còn không che dấu tham vọng xây dựng Mặt Trăng trở thành một căn cứ quân sự đảm bảo có thể phá hủy tất cả các hệ thống vệ tinh ngoài trái đất nếu Trung Quốc bị đe dọa. Điều quan trọng nhất là họ có đủ tiền và ý chí quyết tâm trong việc đối đầu với Mỹ.
Nếu cuộc đua thế kỷ trước là cuộc chạy đua nước rút để "cắm cờ", thì thành tựu của Trung Quốc hiện nay cho thấy họ đang xây dựng một "con đường tơ lụa" trên không gian – bài bản, vững chắc và nhắm tới việc đảm bảo an ninh, khai thác tài nguyên lâu dài. Tôi cho rằng sự trỗi dậy của Trung Quốc trong lĩnh vực không gian vũ trụ đang tạo ra "Cuộc đua không gian 2.0" đầy thú vị nhưng cũng đầy thách thức. Ai thắng ai trong cuộc đua này sẽ trở thành cường quốc số 1 trong trật tự quốc tế mới.
Cuộc đua này đã chạm đúng vào một trong những vấn đề địa chính trị nóng bỏng nhất hiện nay. Thực tế, giới quan sát quốc tế đã bắt đầu gọi giai đoạn này là "Chiến tranh Lạnh 2.0 trong không gian". Tuy nhiên, cuộc đua hiện nay giữa Mỹ và liên minh Trung - Nga có những đặc điểm rất khác so với cuộc đua giữa Mỹ và Liên Xô thế kỷ trước.
Cuộc đối đầu lần này dẫn tới sự hình thành hai "Khối" đối lập. Thay vì là cuộc đua giữa các quốc gia đơn lẻ, thế giới đang chia thành hai phe với hai tầm nhìn khác nhau về cách quản lý và khai thác vũ trụ: Khối Artemis (do Mỹ dẫn đầu): Bao gồm Mỹ và hơn 40 quốc gia (như Nhật Bản, Anh, Canada, và gần đây là các nước Đông Nam Á, châu Âu). Khối này dựa trên Hiệp định Artemis, thiết lập các quy tắc khai thác tài nguyên và tạo ra các "vùng an toàn" trên Mặt Trăng. Khối Trung Quốc và Nga: Hai nước đã ký kết xây dựng Trạm Nghiên cứu Mặt Trăng Quốc tế (ILRS) kéo theo một số nước châu Á tham gia.. Đây là đối trọng trực tiếp với Mỹ, tập trung vào việc xây dựng hạ tầng cố định trên bề mặt Mặt Trăng vào khoảng năm 2030-2035.
Lý do cuộc đua này trở nên gay gắt là vì cả hai bên đều nhìn thấy giá trị thực tiễn thay vì chỉ là biểu tượng: Cực Nam Mặt Trăng là "bất động sản" quý giá nhất vì có băng nước. Bên nào chiếm lĩnh được các vị trí có nước trước sẽ có lợi thế tuyệt đối trong việc duy trì sự sống và sản xuất nhiên liệu tại chỗ. Mặt Trăng được coi là "lục địa thứ 8" mở rộng không gian sinh tồn. Việc kiểm soát các tuyến đường lên Mặt Trăng và các điểm dừng chân trên quỹ đạo (như trạm Gateway của Mỹ) giúp một quốc gia kiểm soát được nền kinh tế vũ trụ trong tương lai. Và mục đích tối thượng là đến sao Hỏa, mục đích cuối cùng của quyền lực.
Mỹ hiện đang dẫn đầu về kinh nghiệm thám hiểm Sao Hỏa (với các xe tự hành như Perseverance), nhưng Trung Quốc đang tăng tốc thần tốc với mục tiêu lấy mẫu đất đá từ Sao Hỏa về Trái Đất trước Mỹ. Việc chinh phục Sao Hỏa không chỉ là khoa học, mà là lời khẳng định về năng lực vận tải hạng nặng và công nghệ tự chủ ở khoảng cách hàng triệu km – một biểu tượng cao nhất của quyền lực quốc gia.
Khi Tổng thống Trump đã phát động cuộc chiến thương mại, đã và đang ra tay với hai đối thủ Nga-Trung ở Venezuela và Iran thì cuộc chiến không gian 2.0 bước vào giai đoạn tăng tốc. Nguy cơ Quân sự hóa (Militarization) không gian bắt đầu hiện rõ. Trong Chiến tranh Lạnh, các nước Thường trực Bảo an Liên hợp quốc như Mỹ, Nga, Trung Quốc, Anh, Pháp đều tăng cường phát triển vũ khí giết người hàng loạt. Số lượng vũ khí trong các kho chứa theo tính toán của các nhà khoa học đủ để hủy diệt trái đất 16 lần. Hiện nay họ lại đang chạy đua bổ sung phát triển các công nghệ có thể gây xung đột trong không gian: Vũ khí chống vệ tinh có khả năng phá hủy hệ thống định vị GPS, GLONASS, Bắc Đẩu) của đối phương. Vệ tinh "vệ sĩ" và "sát thủ" của các bên có khả năng tiếp cận và vô hiệu hóa hệ thống vệ tinh đối phương.
Trong thế kỷ 21 ai làm chủ được không gian sẽ có ưu thế tuyệt đối trong các cuộc chiến tranh dưới mặt đất (thông tin liên lạc, dẫn đường tên lửa). Cuộc chiến ở Ucraine, ở Iran đã chứng minh điều đó. Liệu có khả năng xảy ra một cuộc chiến tranh trong không gian thời gian tới? Và nếu xảy ra thì nhân loại sẽ đi đến đâu?
Khác với thời kỳ 1960, nền kinh tế của Mỹ và Trung Quốc hiện nay có sự ràng buộc sâu sắc. Tuy nhiên, trong không gian, sự thiếu vắng một bộ luật quốc tế được tất cả các bên thừa nhận đang tạo ra một khoảng trống. Mối lo ngại lớn nhất của giới quan sát không phải là một cuộc đấu súng trên Mặt Trăng, mà là việc hình thành các "vùng cấm" do một bên áp đặt, ngăn cản bên kia tiếp cận các nguồn tài nguyên quan trọng, từ đó dẫn đến sự đóng băng quan hệ và chạy đua vũ trang ngoài tầm kiểm soát. Một cuộc chiến mới đã bắt đầu, nhân loại một lần nữa lại chia phe để chinh phục những chân trời mới thay vì đi cùng nhau.
Tôi đã theo dõi 8 phút nghẹt thở khi con tàu Orion trở về trái đất, đáp xuống biển Thái Bình Dương thuộc bang California. Bốn phi hành gia trên con tàu đều là những người anh hùng. Với ưu thế người đi đầu, nước Mỹ đã ghi thêm điểm trên hành trình lần thứ hai đưa con người lên mặt trăng vào năm 2028. Còn Trung Quốc và Nga sẽ còn nhiều việc phải làm để đưa con người lần đầu tiên tới mặt trăng vào năm 2030. Dù còn rất nhiều khó khăn thách thức, tôi tin rằng họ sẽ thành công trong những năm tới. Điều tôi e ngại là luật pháp quốc tế hiện đang bị chà đạp, những chuẩn mực đạo đức nhân loại đã băng hoại, cuộc chiến không gian 2.0 có khả năng sẽ mở đầu kỷ nguyên hủy diệt nền văn minh nhân loại.
Ẩn bớt
0 nhận xét:
Đăng nhận xét